Đình Phú Nhuận

Đình Phú Nhuận là một đình làng tại số 18 đường Mai Văn Ngọc, phường Phú Nhuận, Thành phố Hồ Chí Minh. Trước đợt sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã năm 2025, địa điểm này thuộc phường 10, quận Phú Nhuận; phường 10 sau đó được sắp xếp vào phường Phú Nhuận mới. Đình được xếp hạng di tích theo Quyết định số 3744-QĐ/VHTT ngày 29 tháng 1 năm 1997; danh sách xếp hạng di tích của Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh ghi đơn vị trực tiếp quản lý là Ban Quí tế. Từ năm 2022, Đình Phú Nhuận được đưa vào sản phẩm du lịch "Phú Nhuận - Nơi ta tìm về", tuyến tham quan dựa trên một số di tích và không gian văn hóa của địa phương.

Đình ban đầu được dựng bên bờ rạch Thị Nghè. Sau đó, xã trưởng Lê Tự Tài hiến một khu đất cao trong làng, gọi là gò Kim Qui, để dời đình về vị trí hiện nay. Thôn Phú Nhuận được ghi trong Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, khi đó thuộc tổng Bình Trị, huyện Bình Dương, phủ Tân Bình, trấn Phiên An. Đình Phú Nhuận được xây dựng trước năm 1853.

Đình được dựng khoảng năm 1818 ở xóm Kinh, sát kênh Nhiêu Lộc, rồi được xây lại tại địa điểm hiện nay vào năm 1852. Sau khi đình được dựng tại địa điểm mới, các bậc cao niên trong hội đình thỉnh sắc phong của vua Tự Đức vào năm 1853. Ban đầu, công trình gồm võ qui và chính điện; nhà túc được xây dựng trong giai đoạn sau.

Đình được trùng tu nhiều lần. Năm 1930, phần lớn nhà túc, chính điện và võ qui được sửa chữa, đồng thời xây thêm võ ca và nhà hậu. Đợt trùng tu năm 1966 thay một số hạng mục như cửa gỗ, gạch tàu và hậu trường. Các lần trùng tu sau gồm võ ca và nhà hậu vào năm 1989, chính điện vào năm 1998.

Mặt bằng Đình Phú Nhuận có dạng chữ L ngược, gồm hai trục. Trục chính có võ ca, võ qui và chính điện; trục phụ có nhà thảo bạt, nhà túc, sân thiên tỉnh, nhà bếp, nhà kho và nhà vệ sinh. Công trình này là một ngôi đình Nam Bộ theo kiểu nhà xếp đọi. Đình có ba cổng, lần lượt giáp các đường Nguyễn Văn Trỗi, Nguyễn Thị Minh Huỳnh và Mai Văn Ngọc; công trình quay về hướng đông, về phía rạch Thị Nghè. Cổng giáp đường Nguyễn Văn Trỗi có trụ gạch. Cổng số hai là cổng tam quan xây lại năm 1974, có cột bê tông và mái ngói men xanh; cổng giáp đường Mai Văn Ngọc gắn với hàng rào đình, được xây năm 1964.

Khu vực phía trước đình có miếu Nhị vị Công tử, miếu Ngũ Hành, bia ông Hổ và bàn thờ Thần Nông. Võ ca nằm ở đầu trục chính; sân khấu tại hạng mục này quay vào bàn thờ thần và được dùng cho nghi thức tế thần, biểu diễn nghệ thuật trong dịp lễ đình. Võ qui, còn gọi là trung điện, đặt bàn thờ hội đồng ngoại. Chính điện đặt bàn thờ hội đồng nội và bàn thờ Thành Hoàng. Hai bên bàn thờ Thành Hoàng có bàn thờ Bà Chúa Xứ và bàn thờ Đông Nam sát hải lang lại nhị đại tướng quân.

Khu vực nhà túc thuộc trục phụ, có mặt bằng hình chữ tam và gồm nhà thảo bạt, nhà túc, nhà bếp. Đây là nơi sửa soạn lễ vật trong các ngày lễ; ngày thường từng dùng để giải quyết việc làng và là nơi hương chức làm việc. Khu vực này cũng thờ Tiên Sư, tiền viên chức, hậu viên chức, tiền viên binh và hậu viên binh.

Đình lợp ngói âm dương, tường gạch quét vôi màu vàng nhạt. Bộ cột và vì kèo bằng gỗ làm theo kiểu kẻ chuyền; mái có trang trí lưỡng long tranh châu bằng gốm. Trong đình còn có các đồ thờ và trang trí sơn son thếp vàng, chạm trổ, gồm bàn thờ hội đồng nội, bao lam tứ linh, hoành phi ở võ qui và chính điện. Trên bàn thờ thần ở chính điện có một lư hương gốm cổ men xanh lam dạng khối chữ nhật, kích thước 32 cm x 35 cm x 30 cm, và một lư hương đồng kích thước 12 cm x 20 cm x 3 cm. Đình lưu giữ 34 hiện vật, trong đó có sắc phong của vua Tự Đức. Vị thần Thành Hoàng tại đình là Ma-La-Cẩn; các đối tượng phối thờ còn có Chúa Xứ nương nương, Thần Nông, Ngũ Hành nương nương, Nhị vị Công tử, Tiền viên binh, Hậu viên binh, Tiền viên chức, Hậu viên chức và Bạch mã thái giám.

Hai đình tại Thành phố Hồ Chí Minh có thờ Ông Táo là Đình An Phú và Đình Phú Nhuận. Tại Đình Phú Nhuận, bài vị Ông Táo ghi Đông Trù Tư Mệnh và được đặt ở phía ban trái. Các đình này cũng thờ Ngũ Hành nương nương trong khuôn viên và mang yếu tố Đạo giáo.

Phần đất Đình Phú Nhuận trong đồ án điều chỉnh quy hoạch chi tiết xây dựng đô thị khu dân cư liên phường 10, 11, 12, 13 và 14 quận Phú Nhuận, được Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh phê duyệt năm 2013, thuộc nhóm đất tôn giáo hiện hữu, ký hiệu A9, diện tích 0,09 ha.

Đình Phú Nhuận nằm trong nhóm các di tích cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo còn thu hút khách tham quan, chiêm bái; đình cũng được liệt kê trong các hạng mục tu sửa cấp thiết trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.

Năm 2022, Đình Phú Nhuận được đưa vào chương trình du lịch "Phú Nhuận - Nơi ta tìm về" cùng Trụ sở phái đoàn liên lạc Bộ Tổng tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam cạnh Ủy ban Quốc tế giám sát và kiểm soát đình chiến tại Sài Gòn và Lăng Võ Tánh. Chương trình kết hợp các điểm di tích với tuyến phố dọc kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Trung tâm Thể dục Thể thao Rạch Miễu, phố ẩm thực Phan Xích Long và một số hoạt động trải nghiệm thủ công, nghệ thuật. Một tuyến tham quan năm 2022 bắt đầu tại Đình Phú Nhuận, sau đó đi qua Trụ sở Phái đoàn liên lạc, điểm trải nghiệm nước hoa, Lăng Võ Tánh, điểm trải nghiệm tranh sơn mài và kết thúc tại phố ẩm thực Phan Xích Long. Năm 2025, sau khi phường Phú Nhuận mới đi vào hoạt động, Đình Phú Nhuận tiếp tục được nhắc trong hành trình "Phú Nhuận - Từng ngày đổi mới" cùng Đền thờ Long Vân Hầu - Trương Tấn Bửu và các trụ sở hành chính của phường.

Lễ Kỳ yên Đình Phú Nhuận diễn ra từ ngày 16 đến 18 tháng giêng âm lịch. Đối tượng suy tôn trong lễ gồm Phật, thần, các vị tiền hiền và hậu hiền. Nghi lễ mở đầu bằng tụng kinh cầu an của Phật giáo, sau đó có múa lân, biểu diễn võ thuật cổ truyền, tế thần, tế tiền hiền, hậu hiền, xây chầu, đại bội và hát bội. Ngày thứ hai và thứ ba có nghi thức tế nam quan, nữ quan; phần kết thúc gồm tôn vương và hồi chầu theo truyền thống đình Nam Bộ. Lễ hội Kỳ Yên hằng năm là lễ trọng lớn nhất trong năm của đình. Hội lễ năm 2024 có các nghi thức khai môn thượng kỳ, đại kỳ, lân hầu nhạc lễ và cúng linh thần.

Phần xây chầu đại bội thường bắt đầu vào nửa đêm. Trống chầu được đánh 9 lần với 3 hồi trống, sau đó là phần đại bội; các hoạt cảnh hát bội giải thích nguồn gốc con người và sự hình thành vũ trụ theo truyền thuyết dân gian.

Năm 2016, nghi lễ tại Đình Phú Nhuận là một trường hợp tham khảo trong tóm tắt luận văn thạc sĩ của Hoàng Thị Tuyên về lễ cầu an đầu năm tại Thành phố Hồ Chí Minh; trọng tâm chính của luận văn là lễ cầu an tại chùa Hoằng Pháp. Lễ Kỳ yên ở đình Phú Nhuận cùng hướng đến mục đích cầu bình yên như lễ cầu an ở chùa, nhưng gắn với văn hóa đình làng Nam Bộ, việc tưởng nhớ Thành Hoàng và các thế hệ có công gây dựng làng, cùng các nghi thức cầu mưa thuận gió hòa để dân làng yên ổn sinh sống. Lễ Kỳ yên ở đình thường gắn với ngày tưởng nhớ người có công với làng hoặc chu trình sinh hoạt của làng; đặc trưng tiêu biểu là các lễ rước.