Đình Kim Ngân

Đình Kim Ngân (tên chữ: Kim Ngân Đình Thị, còn gọi là đình Dưới) là một ngôi đình tại số 42–44 phố Hàng Bạc, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội. Công trình do cộng đồng thợ kim hoàn làng Châu Khê dựng tại phố Hàng Bạc và thờ Hiên Viên với danh xưng tổ Bách nghệ. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng đình là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định số 4065/QĐ-BVHTTDL ngày 24 tháng 10 năm 2012.

Người Châu Khê từng lập hai ngôi đình ở Hàng Bạc: Kim Ngân Đình Thị, tức đình Dưới, tại số 42 và Kim Ngân Trương Thị, tức đình Trên, tại số 50; đình Trên hiện không còn. Nguyễn Thị Thanh giải thích tên "Kim Ngân Đình Thị" là "đình chợ Kim Ngân". Theo bà, tên gọi này phản ánh hai chức năng của công trình: thờ tổ nghề và phục vụ việc buôn bán, trao đổi sản phẩm kim hoàn. Kho thác bản do Viện Viễn Đông Bác cổ sưu tầm đầu thế kỷ 20 có ba văn bản ghi tên "đình chợ Kim Ngân" thuộc thôn Đông Thọ. Đình được dựng dưới thời Hậu Lê, song niên đại khởi dựng chính xác chưa được xác định. Nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc cho rằng công trình có từ cuối thế kỷ 15 hoặc đầu thế kỷ 16.

Dưới triều Lê Thánh Tông, triều đình giao Lưu Xuân Tín, người làng Châu Khê và giữ chức Thượng thư Bộ Lại, lập xưởng đúc bạc nén tại Thăng Long. Ông đưa người Châu Khê đến phường Đông Các làm nghề; từ việc đúc bạc nén, cộng đồng này phát triển sang chế tác đồ trang sức bằng vàng và bạc. Tràng đúc bạc nằm tại địa điểm nay là số 58 Hàng Bạc. Hai ngôi đình của người Châu Khê là nơi hội họp, tế lễ, tiếp nhận nguyên liệu và giao bạc nén cho đại diện triều đình.

Đình Kim Ngân được mở rộng dưới triều Gia Long. Ban đầu, nơi đây còn được dùng để trao đổi bạc nén, truyền nghề và thờ cúng. Trong thế kỷ 19, khi hoạt động đúc bạc được chuyển vào Huế, đình tiếp tục là địa điểm đổi tiền trong một thời gian. Từ năm 1890, công trình chủ yếu phục vụ hội họp và tế lễ; trong các thời kỳ chiến tranh, đình từng được dùng để dạy chữ Quốc ngữ, nghiệp vụ y tá và luyện tập quân sự.

Sau năm 1954, hơn 20 hộ dân đến ở trong đình; không gian thờ tự bị thu hẹp, khuôn viên bị ngăn thành các phòng nhỏ và nhiều hạng mục bị cơi nới, hư hỏng. Phần bái đường từng bị ngăn làm thư viện, còn các hộ dân và cơ quan chỉ chừa một lối hẹp dẫn tới hậu cung. Trước đợt tu bổ, một lối vào từng là trụ sở công an, lối còn lại trở thành đường đi; trong khuôn viên có các không gian sinh hoạt dân cư và công trình xây chen.

Trong giai đoạn 2004–2005, Ban Quản lý phố cổ Hà Nội phối hợp với các chuyên gia Việt Nam và Pháp khảo sát hiện trạng, tư liệu cùng các giá trị kiến trúc và tín ngưỡng của công trình. Năm 2009, thành phố chủ trương di chuyển 25 hộ với 83 nhân khẩu khỏi đình, đồng thời giao Ban Quản lý phố cổ Hà Nội triển khai dự án tu bổ với sự hỗ trợ kỹ thuật của các chuyên gia từ Toulouse. Công trình hoàn thành vào tháng 1 năm 2011; lễ công bố hoàn thành và mở cửa trở lại được tổ chức ngày 26 tháng 3 năm 2011.

Ngày 24 tháng 10 năm 2012, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành quyết định xếp hạng đình Kim Ngân là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Lễ đón bằng xếp hạng được tổ chức tại đình vào ngày 29 tháng 3 năm 2013.

Khuôn viên đình rộng khoảng 575 m². Do nằm trong khu phố có mật độ xây dựng cao, công trình có mặt bằng hẹp ngang và phát triển theo chiều sâu nhưng vẫn giữ bố cục của một ngôi đình làng. Nghi môn, sân, tiền tế và hậu cung được bố trí trên mặt bằng hình chữ Công. Đại đình và hậu cung đều có ba gian; hậu cung được nâng cao, có sàn thờ và vách ngăn riêng. Đại đình và hậu cung nối với nhau bằng ống muống hai tầng mái; mái dưới tạo khoảng hở ở hai bên.

Trang trí kiến trúc mang phong cách thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19. Gian giữa đại đình có nhiều lớp cửa võng; đầu dư, vì kèo và chồng rường được chạm các đề tài rồng chầu mặt trời, mây, văn triện, cây cỏ cùng bộ tứ linh long, ly, quy, phượng. Đình còn bảo lưu một số đồ thờ tự, gồm hệ thống cửa võng, ngai thờ và hương án.

Đình thờ Hiên Viên với danh xưng tổ Bách nghệ. Đình thờ nổi danh nhờ nghề kim hoàn, song Lưu Xuân Tín (người được cộng đồng Châu Khê suy tôn làm tổ nghề kim hoàn) không phải đối tượng thờ tự tại đây. Trong luận án về di sản kiến trúc đô thị Hà Nội, Đào Thị Như xếp đình trên phố Hàng Bạc vào nhóm công trình thờ vọng do thợ thủ công di cư dựng để duy trì liên hệ với quê gốc Châu Khê. Theo bà, về sau không gian này phục vụ cả những nhóm cư dân không cùng quê. Đỗ Đông Hưng liên hệ việc chọn Hiên Viên với thành phần cư dân nghề nghiệp của Hàng Bạc: ngoài người Châu Khê, khu phố còn có thợ từ Định Công, Đồng Xâm, Đại Bái và Kiêu Kỵ. Ông cũng ghi nhận lễ giỗ tổ nghề tại Hàng Bạc được tổ chức vào ngày 22 tháng 4 hằng năm và người Châu Khê vẫn tham gia các nghi thức tại đình.

Sau đợt tu bổ, đình tiếp tục phục vụ các hoạt động tín ngưỡng, trao đổi về nghề kim hoàn và sinh hoạt văn hóa dân gian. Trong thập niên 2010, Ban Quản lý Phố cổ Hà Nội dùng đình Kim Ngân làm địa điểm trình diễn nghề thủ công và giới thiệu âm nhạc truyền thống, nhất là vào dịp lễ hội và Tết. Năm 2019 và đầu năm 2020, đình là địa điểm biểu diễn ca trù định kỳ của Câu lạc bộ Ca trù Hà Nội. Tháng 12 năm 2020, Trung tâm Lưu trữ quốc gia I phối hợp với Ban Quản lý Phố cổ Hà Nội tổ chức triển lãm "Phố cổ Hà Nội - Dấu tích làng nghề xưa" tại đình. Triển lãm sử dụng bản sao tài liệu lưu trữ để giới thiệu quá trình từ làng nghề ra phố nghề và tín ngưỡng thờ tổ nghề.

Trong nghiên cứu năm 2022, Nguyễn Thu Phượng nhận xét rằng hoạt động quản lý lễ hội Kim Ngân khi đó chủ yếu do cơ quan nhà nước thực hiện, chưa thể hiện sự phối hợp với cộng đồng.

Lễ hội đình Kim Ngân và hội nghề kim hoàn năm 2023 gồm lễ rước, dâng hương, trình diễn nghề và giao lưu với nghệ nhân. Chương trình có sự hỗ trợ của nghệ nhân và cộng đồng từ Định Công, Châu Khê, Đồng Xâm, Đại Bái, Kiêu Kỵ và Ngũ Xã, cùng một số tổ chức văn hóa tại Hà Nội. Qua quan sát tại lễ hội, Đỗ Đông Hưng ghi nhận đoàn Châu Khê tham gia rước và phụ trách phần trình diễn quy trình đúc bạc nén.

Năm 2025, Ban Quản lý hồ Hoàn Kiếm và Phố cổ Hà Nội ra mắt dự án "Không gian kể chuyện đình Kim Ngân". Dự án sử dụng các mô-típ trang trí và không gian kiến trúc của đình để tổ chức trưng bày, trình diễn nghề và chia sẻ tri thức về các nghề thủ công trong khu phố cổ.